สงกรานต์ไม่ได้มีที่ไทยแห่งเดียว

“สงกรานต์” บางทีเรียก “ตรุษสงกรานต์” ในประเทศไทยเชื่อว่าเป็นวันขึ้นปีใหม่ไทย สมมุติให้ตรงกับวันที่ 13 เมษายนของทุกปี โดยทั่วไปจะมีงานประเพณีฉลอง ไม่ว่าจะเป็น ทำบุญเลี้ยงพระ ทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว สรงน้ำพระ ก่อเจดีย์ทราย รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ เล่นสาดน้ำ เป็นต้น แต่ความจริงสงกรานต์ไม่ได้เป็นแค่ปีใหม่ไทยเท่านั้น กลุ่มชนชาติในอุษาคเนย์ที่นับถือพุทธศาสนาล้วนมีประเพณีสงกรานต์เหมือนกัน เช่น ลาว เขมร พม่า รวมทั้งลังกา และสิบสองพันนา ในประเทศจีน ทุกแห่งล้วนมีงานเฉลิมฉลองที่ถือเป็นวันขึ้นปีใหม่ของตน เหตุที่เป็นเช่นนั้น เพราะสงกรานต์เป็นคติของพราหมณ์ในศาสนาฮินดูของชมพูทวีป (อินเดีย) โดยพราหมณ์เข้ามาเผยแพร่ในราชสำนักของดินแดนสุวรรณภูมิยุคต้นพุทธกาล จากนั้นได้แพร่กระจายไปในบ้านเมืองที่อยู่ภายในผืนแผ่นดินใหญ่ที่นับถือฮินดูพุทธแล้วเรียก “สงกรานต์” แต่บางคนก็เรียก “ตรุษสงกรานต์”

คำว่า “ตรุษ” มีรากจากภาษาสันสกฤตว่า “ตฺรุฏ” หมายถึง ตัด และ “สงกรานต์” มีรากจากภาษาสันสกฤตว่า “สงฺกฺรานฺติ” หมายถึง คติหรือการจากไปของดวงอาทิตย์ หรือดาวพระเคราะห์ดวงอื่นจากราศีหนึ่ง รวมความแล้ว “ตรุษสงกรานต์” หมายถึง ดวงอาทิตย์ละทิ้งหรือตัดขาดราศีเก่าย่างขึ้นสู่ราศีใหม่ ปรากฏการณ์เช่นนี้มีประจำทุกเดือน มีชื่อเรียกว่า “สงกรานต์เดือน” ในหนึ่งปีจึงมีตรุษสงกรานต์ 12 ครั้ง แต่ครั้งที่สำคัญที่สุดคือ เมื่อดวงอาทิตย์ย้ายจากราศีมีน (มีนาคม) ขึ้นสู่เมษ (เมษายน) ซึ่งถือเป็นขึ้นปีใหม่คติฮินดู และเรียกชื่อเป็นพิเศษว่า “มหาสงกรานต์” (ปรานี วงษ์เทศ, 2548, น. 64-65) เนื่องจากสงกรานต์ มีความหมายดังที่กล่าวมานั้นเอง ในบางถิ่นของอินเดียจึงมีสงกรานต์แทบทุกเดือน เช่น ในปัญจาบมีสงกรานต์เดือนไพศาขะ ซึ่งเป็นเดือนที่ 2 ของปี (นับเดือน 5 เป็นต้นปี) หรือในอินเดียมีมกรสงกรานต์ ซึ่งตรงกับเดือนมฤคเศียร (ราววันที่ 12-13 มกราคม) มกรสงกรานต์นี้บางทีก็เรียกว่า ติลสงกรานต์ คือวันงา เนื่องจากมีการเอางามาบดทาตัวบูชาไฟและมอบให้พราหมณ์ นอกจากนี้ในทางตอนใต้ของภูเขาหิมาลัยเมื่อถึงมีนสงกรานต์ (มีนาคม-เมษายน) มีการเอาข้าวมาย้อมสีเซ่นสรวงภูตผีปีศาจ โดยระยะเวลานั้นจะใกล้กับสงกรานต์ของไทย (สมบัติ พลายน้อย, 2542, น. 10-11)

หากมองย้อนกลับไปในอดีตจะพบว่า วันมหาสงกรานต์ในแต่ละปีนั้นไม่ค่อยตรงกันเท่าไรนัก จากหนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอนหนึ่งได้กล่าวว่า “พระอาทิตย์ขึ้นราศีเมษเป็นเปลี่ยนปี อันเลื่อนไปเลื่อนมาไม่ใคร่คงที่ เพราะสงกรานต์คือเปลี่ยนศักราชนับตามสุริยคติ ปี เดือน นับตามจันทรคติคลาดเคลื่อนกัน จึงต้องเป็นปีใหม่สองหนต่อมา” นั้นเป็นความจริง เมื่อตรวจดูตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา วันมหาสงกรานต์แต่ละปีไม่ค่อยตรงกัน เช่น ในปี พ.ศ. 2404 วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันที่ 12 เมษายน ปี พ.ศ. 2504 ตรงกับวันที่ 11 เมษายน และเมื่อตรวจสอบลึกลงไปในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาแตก กล่าวว่า “ณ วันอังคาร ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 5 วันเนาสงกรานต์วันกลาง” ซึ่งวันกรุงแตกนี้นักประวัติศาสตร์เห็นพ้องต้องกันว่าตรงกับวันที่ 7 เมษายน โดยในสมัยโบราณโหรต้องคำนวณหาวันสงกรานต์ล่วงหน้าทุกปีเพื่อประกาศให้ประชาชนทราบ ต่อมาทางราชการเห็นว่าวันสงกรานต์มักตกอยู่ระหว่างวันที่ 12 หรือ 13 เมษายน จึงได้กำหนดว่าวันที่ 13 เมษายน เป็นวันสงกรานต์เพื่อสะดวกในการกำหนดวันหยุดราชการ

นอกจากนี้ ยังมีตำนานมหาสงกรานต์ของอีกหลายชนชาติที่อยากชวนให้อ่าน ส่วนตำนานมหาสงกรานต์ของไทยอย่างตำนานที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้จารึกไว้ที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามนั้น ก็น่าสนใจไม่แพ้กันค่ะ โดยจารึกไว้ในแผ่นศิลารวม 7 แผ่น ติดไว้ที่คอสองในศาลาล้อมพระมณฑปทิศเหนือ (สมบัติ พลายน้อย, 2547, น. 3-8) แต่ถึงแม้ว่าในปัจจุบันบางแผ่นจะหายไป แต่ทุกท่านสามารถอ่านข้อความที่จารึกเหล่านี้ได้ในรูปแบบหนังสือได้ที่หอสมุดพระราชวังสนามจันทร์ อีกทั้งยังมีตำนานอื่น ๆ ที่น่าสนใจรอให้ทุกท่านมาค้นหาค่ะ

สามารถสืบค้นเรื่องราวที่น่าสนใจเกี่ยวกับวันมหาสงกรานต์เพิ่มเติมได้ที่ https://opac.lib.su.ac.th/

สุขสันต์วันสงกรานต์ค่ะ