พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ

พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญมีมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย ซึ่งพระมหากษัตริย์จะเสด็จไปเป็นองค์ประธานในพิธี แต่มิได้ทรงลงมือไถนาเอง ต่อมาในสมัยกรุงศรีอยุธยา พระมหากษัตริย์มิได้เสด็จเป็นองค์ประธานเหมือนกับสมัยกรุงสุโขทัย จะทรงจำศีลเงียบเป็นเวลา 3 วัน แต่จะมอบอาญาสิทธิ์ให้เจ้าพระยาจันทกุมารเป็นผู้แทนพระองค์ประกอบพิธี และเจ้าพระยาพลเทพ ซึ่งเป็นเสนาบดีกรมนาที่เกษตราบดีเป็นผู้กระทำพิธีแรกนา เรียกว่า “พระยาแรกนา” ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีการฟื้นฟูและประกอบพระราชพิธีนี้อย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งในรัชกาลที่ 4 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดให้เพิ่มพิธีสงฆ์เข้าในพระราชพิธีต่าง ๆ ทำให้เกิดพระราชพิธีพืชมงคลขึ้น และรวมประกอบกับพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เรียกรวมกันว่า “พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ” สำหรับปัจจุบัน ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เป็นผู้ทำหน้าที่ดังกล่าว (พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ, 2562, น. 26-35)

พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (2556, น. 344-345) เรื่อง “พระราชพิธีสิบสองเดือน” ได้ทรงพระราชอธิบายถึงความมุ่งหมายของพระราชพิธีนี้ว่าเป็นการสร้างขวัญและความมั่นใจแก่ประชาชน โดยเฉพาะเกษตรกร เพื่อให้เกิดความเชื่อมั่นและกำลังใจในการประกอบอาชีพเกษตรกรรม อันเป็นรากฐานสำคัญของความมั่นคงและความอุดมสมบูรณ์ของประเทศ ความว่า

“การแรกนาที่ต้องเป็นธุระของผู้ซึ่งเป็นใหญ่ในแผ่นดิน เป็นธรรมเนียมนิยมมีมาแต่โบราณ เช่น ในเมืองจีนสี่พันปีล่วงมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินก็ลงทรงไถนาเองเป็นคราวแรก พระมเหสีเลี้ยงตัวไหม ส่วนจดหมายเรื่องราวอันใดในประเทศสยามนี้ ที่มีปรากฏอยู่ในการแรกนานี้ก็มีอยู่เสมอเป็นนิตย์ไม่มีเวลาว่างเว้น ด้วยการซึ่งผู้นั้นเป็นใหญ่ในแผ่นดินลงมือทำเองเช่นนี้ ก็เพื่อจะให้เป็นตัวอย่างแก่ราษฎรชักนำให้มีใจหมั่นในการที่จะทำนา เพราะเป็นสิ่งสำคัญที่จะได้อาศัยเลี้ยงชีวิตทั่วหน้า เป็นต้นเหตุของความตั้งมั่นและความเจริญไพบูลย์แห่งพระนครทั้งปวง แต่การซึ่งมีพิธีเจือปนต่าง ๆ ไม่เป็นแต่ลงมือไถนาเป็นตัวอย่างเหมือนอย่างชาวนาทั้งปวงลงมือไถนาของตัวตามปกติ ก็ด้วยความหวาดหวั่นต่ออันตรายคือน้ำฝน น้ำท่ามากไปน้อยไป ด้วงเพลี้ยและสัตว์ต่าง ๆ จะบังเกิดเป็นเหตุอันตราย ไม่ให้ได้ประโยชน์เต็มภาคภูมิ และมีความปรารถนาที่จะให้ได้ประโยชน์เต็มภาคภูมิเป็นกำลัง จึงต้องแส่หาทางที่จะแก้ไข และทางที่จะอุดหนุนและที่จะเสี่ยงทายให้รู้ล่วงหน้าจะได้เป็นที่มั่นอกมั่นใจ ก็การที่จะแก้ไขเยียวยาน้ำฝนน้ำท่าซึ่งเป็นของเป็นไปโดยฤดูปรกติเป็นเอง โดยอุบายลงแรงลงทุนอย่างไรไม่ได้ จึงต้องอาศัยคำอธิษฐานเอาความสัตย์เป็นที่ตั้งบ้าง ทำการซึ่งไม่มีโทษนับว่าเป็นการสวัสดิมงคล ตามซึ่งมาในพระพุทธศาสนาบ้าง บูชาเซ่นสรวงตามที่มาทางไสยศาสตร์บ้าง ให้เป็นการช่วยแรงและเป็นที่มั่นใจตามความปรารถนาของมนุษย์ ซึ่งคิดไม่มีที่สิ้นสุด”

พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นพระราชพิธี 2 พิธีรวมกัน คือ พระราชพิธีพืชมงคล อันเป็นพิธีสงฆ์ จะประกอบพระราชพิธีวันแรก ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ อันเป็นพิธีพราหมณ์ จะประกอบพระราชพิธีในวันรุ่งขึ้น ณ มณฑลท้องสนามหลวง โดยมีพระยาแรกนาเป็นผู้ทำหน้าที่ไถหว่าน เพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งการเริ่มต้นฤดูกาลเพาะปลูกของประเทศ ภายในพิธีจะมีการเสี่ยงทายต่าง ๆ เช่น การเลือกผ้านุ่งของพระยาแรกนา และการเสี่ยงทายของกินของพระโค เพื่อพยากรณ์เหตุการณ์ทางการเกษตร น้ำฝน และความอุดมสมบูรณ์ในปีนั้น ๆ ซึ่งผลการเสี่ยงทายดังกล่าวถือเป็นขวัญกำลังใจแก่เกษตรกรและประชาชนทั่วไป (ลำจุล ฮวบเจริญ, 2553, น. 43-44)

สำหรับปีนี้ (2569) ได้กำหนดวันพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ประกอบด้วยพระราชพิธี 2 พิธีรวมกัน คือ พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีทางสงฆ์ โดยจะประกอบพระราชพิธี ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวัง ในวันอังคาร ที่ 12 พฤษภาคม 2569 และถือเป็นวันเกษตรกร ส่วนในวันพุธที่ 13 พฤษภาคม 2569 จะเป็นพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ (วันไถหว่าน) อันเป็นพิธีพราหมณ์ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง

โดยสามารถรับชมและรับฟังการถ่ายทอดสดผ่านช่องทางสถานีโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย และดูรายละเอียดกำหนดการพระราชพิธีฯ ได้ที่ https://www.moac.go.th/royal_ploughing-schedule

สามารถสืบค้นเรื่องราวที่น่าสนใจเกี่ยวกับวันพืชมงคลและวันสำคัญอื่น ๆ เพิ่มเติมได้ที่ https://opac.lib.su.ac.th/